Voorzitter op vrijdag: "Geen ruimte voor “Broddelwerk”, maar graag die Staten-Generaal!"

Op woensdag 21 oktober vond in de prachtige assisenzaal van het Antwerpse gerechtsgebouw aan de Britse Lei een rondetafelgesprek: "Hoe bijdragen tot een beter begrip van het recht en van justitie? " – pijnlijk genoeg nog steeds een item.

Een vraag die er werd gesteld is hoe zinvol en doeltreffend het debat over justitie eigenlijk wel is. Er wordt immers veel gezegd en geschreven over justitie, en door verschillende actoren. Denken we aan de media, de balie, de politiek en intussen ook de magistraten en hun verenigingen. Soms ageren ze in harmonie, maar misschien vaker als een orkest waarin ieder zijn eigen partituur speelt.

De realiteit is dat het maatschappelijk debat over justitie niet zeer doeltreffend is. 

En dat is jammer, want het vertrouwen in justitie staat op een laag pitje. De laatste barometer geeft justitie een vertrouwensscore van 54% — met de hakken over de sloot, zo u wil, of beter: net boven de grens van het muntje opgooien. Daarmee bengelt justitie op de derde plaats, ver na de politie en het onderwijs, die allebei 81% scoren. Een vertrouwenskloof die niet uit de lucht komt vallen. 

De actuele dossiers van justitie zijn evenmin van aard om dat vertrouwen te verhogen. Denken we aan de jeugdinstellingencrisis, die enkele dagen geleden opnieuw op scherp werd gezet door de niet-uitvoering van een vonnis tot plaatsing van een jeugdige delinquent die met maar liefst zeven molotovcocktails werd betrapt. In het arrest Sirva NV van 9 oktober veroordeelde het EHRM België andermaal wegens overmatige vertraging in de afhandeling van fiscale zaken bij het Hof van Beroep te Brussel. En dan is er uiteraard de overbevolking van de gevangenissen. Na het vonnis dat de Orde van Vlaamse Balies op 11 september 2026 verkreeg tegen de Belgische Staat wegens de situatie in de gevangenis van Gent, zette een recente Pano-reportage over de gevangenis van Mechelen de problematiek nog verder in de verf. Alsof dat niet erg genoeg is, ontstaat dan ook nog eens een potje zwartepieten tussen twee federale ministers over de vraag in hoeverre een levering van containers soelaas kan bieden. Hemeltergend! Het doet denken aan twee kapiteins die, terwijl het schip zinkt, nog eens rustig discussiëren over wie precies de reddingsboot moet bestellen.

In vele andere justitiedossiers blijven we evenzeer op onze honger zitten. Denken we aan de asielcrisis en de massa’s niet-uitgevoerde vonnissen, de staat van de gebouwen, de niet-ingevulde kaders, de stokkende digitalisering en het hardnekkig uitblijven van de centrale databank voor vonnissen en arresten — nochtans al ingevoerd bij wet van 16 oktober 2022, op papier dan toch.

Er is met andere woorden nood aan verandering op vele fronten. Om daartoe bij te dragen moet maatschappelijk debat echter impact hebben. 

Maar hoe komen we tot impact?

Daartoe zijn er randvoorwaarden. Ik vernoem er slechts enkele.

Een triggerfactor, iets dat de kat de bel aanbindt. Denken we aan een scherpe crisis zoals de Dutroux-affaire en de Witte Mars van ongeveer dertig jaar geleden. Het leidde tot een politiehervorming, de oprichting van Child Focus en van een Hoge Raad voor de Justitie (HRJ). Ook een extern oordeel zoals het arrest "Salduz" van het EHRM was zo'n trigger. Die rechtspraak zorgde ervoor dat verdachten binnen de lidstaten van de Raad van Europa (en dus ook in België) vanaf de eerste ondervraging toegang kregen tot een advocaat.

Coalitievorming. Debatten waar balie, magistratuur, academie en middenveld samen op één lijn staan, hebben sterkere kansen op succes. Dergelijke coalities speelden ook in de politiehervorming en de oprichting van de HRJ, maar ook in eerdere hervorming van justitie (van 27 naar 12 arrondissementen) en bij de oprichting van de Kamers voor Minnelijke Schikking.

Empirische basis. Een debat steunen op concrete data, eerder dan op buikgevoel, overtuigt meer. Denken we aan de barometers en Europese Justice Scoreboard.

Intern draagvlak. Het helpt als actoren binnen justitie het debat mee schragen. Denken we aan de recente getuigenis van jeugdrechter Luc Versteylen of de open brief van de magistraten "Een uitgeputte Justitie doet uw rechten wankelen" (20 maart 2026).

Ook justitie zelf kan bijdragen, met data en transparantie, proactieve communicatie, de burger als adressaat en met de balie en andere actoren als partners.

"We gaan niemand geruststellen met broddelwerk": een uitspraak waarmee minister Vandenbroucke onlangs verdere nachtelijke begrotingsonderhandelingen afblokte — alsof louter geruststellen de ambitie moet zijn.

Laten we dan gaan voor maximale impact, in plaats van voor de zoveelste geruststelling. En daartoe herneem ik de oproep van mijn voorganger voor een Staten-Generaal voor Justitie. Visie en gecoördineerde actie tussen alle actoren van justitie als basis voor oplossingen — zonder containerbegrippen!

Met warme groeten,

Erik Valgaeren
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies