Voorzitter op vrijdag: "Bescherming is geen bevoogding"

Een rechtstaat vraagt meer dan regels, procedures en vonnissen. Het vraagt een advocatuur die verantwoordelijkheid neemt, mensen perspectief biedt en de moed heeft haar eigen rechtsstatelijke ambities waar te maken.

De actuele maatschappelijke spanningen maken die opdracht bijzonder tastbaar.

De escalatie van geweld en rellen door jongeren mag niet onbeantwoord blijven. Een rechtstaat moet grenzen stellen en verantwoordelijkheid afdwingen. Wie uitsluitend repressief reageert, laat een belangrijke kans liggen. Waarom grijpen we deze crisis niet aan om Justitie te overtuigen van de noodzaak van hersteltrajectkamers voor jongvolwassenen? Trajecten waarin verantwoordelijkheid opnemen, herstel nastreven en opnieuw aansluiting vinden bij de samenleving centraal staan. Justitie kan daarmee een krachtig signaal geven: we spreken jongeren aan op hun gedrag, maar schrijven hen niet af. We willen niet alleen bestraffen wat fout loopt, maar ook investeren in wat opnieuw goed kan gaan.

Ook in vele andere gerechtelijke dossiers volstaat een vonnis niet. Wie geconfronteerd wordt met complexe familiale, sociale of psychische problemen, heeft vaak meer nodig dan een juridische beslissing. De beschikbare hulpverlening bestaat, maar is versnipperd, staat onder druk en vindt niet altijd aansluiting bij het gerechtelijke traject. Daarom moeten we werk maken van Baliebruggen die als liaison de verbinding leggen tussen justitie, rechtshulp en de psychosociale, medische en maatschappelijke zorg. Zo kunnen we de beschikbare menselijke zorg gerichter en efficiënter inzetten, precies daar waar ze het verschil kan maken. Niet door de advocaat tot hulpverlener te maken, maar door diens juridische expertise en vertrouwenspositie aan te vullen met een gerichte en efficiënte samenwerking met de juiste partner.

Ook slachtoffers verdienen die ambitie. Een rechtsstatelijk slachtofferbeleid beschermt en ondersteunt, maar neemt de autonomie van het slachtoffer niet uit handen. Het slachtoffer moet zelf, op basis van begrijpelijke en volledige informatie, kunnen beslissen of en wanneer het onafhankelijke juridische bijstand wenst. Toch blijft de advocatuur opvallend afwezig in de overlegstructuren die het slachtofferbeleid vormgeven. Geen enkel spoor naar de advocatuur is er te vinden in de wet van 22 maart 2024 houdende goedkeuring van het Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake slachtofferzorg. Zelfs ons voorstel om op eigen kosten de Salduz-permanentie uit te breiden zodat ook slachtoffers minstens het aanbod krijgen voor verhoorbijstand, blijft voorlopig zonder positief gevolg.  Wie slachtoffers centraal wil stellen, mag niet in hun plaats beslissen. Bescherming is geen bevoogding.

De maatschappelijke opdracht van de advocatuur reikt verder dan de individuele belangenbehartiging. We hebben nood aan een bewuste en betrokken advocatuur, die niet alleen de rechtstaat verdedigt binnen de muren van de rechtbank, maar ook daarbuiten waakt over de naleving van haar beginselen.

Er werd de voorbije tijd veel gesproken over de activistische rechter. Het is tijd om ook de activistische advocatuur op de agenda te plaatsen: de advocatuur die weigert dat fundamentele rechten dode letter blijven. Die erop toeziet dat rechterlijke uitspraken daadwerkelijk worden uitgevoerd. Die de overheid ter verantwoording roept wanneer zij haar verplichtingen niet nakomt. Initiatieven zoals ALL RISE, dat de uitvoering van klimaatvonnissen door de overheid nastreeft, verdienen in dat verband alle aanmoediging. Een rechterlijke uitspraak die niet wordt uitgevoerd, ondergraaft het gezag van de rechtstaat zelf.

Dat alles vergt een advocatuur die haar maatschappelijke verantwoordelijkheid ernstig neemt, maar ook een overheid die haar als volwaardige gesprekspartner erkent. Een beroepsgroep die niet alleen wordt gehoord wanneer haar expertise van pas komt, maar ook wordt betrokken wanneer beleid wordt uitgetekend en maatschappelijke oplossingen worden gezocht. We hebben nog een lange weg te gaan.

De rechtstaat heeft nood aan advocaten die niet aan de zijlijn blijven staan. Die beschermen waar rechten worden bedreigd, verbinden waar mensen en diensten elkaar niet vinden, perspectief bieden waar uitzicht ontbreekt en optreden waar rechtsstatelijke beloften niet worden nagekomen.

Maatschappelijke betrokkenheid is vitaal voor onze identiteit en onze opdracht als advocaat.

Marnix Moerman
Bestuurder rechtshulp en Salduz