Voorzitter op vrijdag: "Advocaten zijn geen marionetten"

Bij onze noorderburen is er kritiek op de advocatuur omdat zij niet ‘levert’. Het probleem? De meermaals veroordeelde onderwereldfiguur Ridouan Taghi vond lange tijd geen advocaat en dat hinderde de voortgang van diens proces in beroep. Volgens de Nederlandse pers zou de voorzitter van het hof van beroep verklaard hebben: ‘De rechtspraak levert mensen, het OM levert mensen en je zou toch hopen dat de beroepsgroep van de advocatuur ook in staat is mensen te leveren.’

Makkelijker gezegd dan gedaan. In tegenstelling tot de magistraten, die zich naar verluidt specifiek inlaten met die grote zaak en deze op hun ritme kunnen voorbereiden, moet de uitverkoren advocaat in ijltempo, naast alle andere zaken die hij op kantoor nog te behandelen heeft, een strafdossier van 90.000 bladzijden doorworstelen. Doe maar. Te weinig tijd om dat behoorlijk te doen? Dat mag de procedure niet hinderen! De zaak moet vooruitgaan, vrienden, dat begrijpt toch iedereen! Advocaten kunnen dat toch aan, of niet soms?

Komt daarbij dat drie van de eerdere advocaten van Taghi in verdenking zijn gesteld omdat zij gegevens zouden doorgespeeld hebben naar het criminele milieu. Misschien is dat zo, daarover spreek ik mij niet uit, maar de aantrekkelijkheidsgraad van het dossier verbetert er niet op.

En dan mogen wij niet vergeten dat, in tegenstelling tot magistraten, advocaten persoonlijk aansprakelijk kunnen gesteld worden als zij in de fout gaan. Over zoiets hoeven magistraten niet te piekeren. Toegegeven, zij hebben een zware morele verantwoordelijkheid. Maar advocaten kunnen ingeval van fout persoonlijk aangesproken worden en, wie weet, zal die beroepsaansprakelijkheidszaak voor rechters gepleit worden die de advocaat nog zal terugzien in de zaken voor zijn cliënten. Geen fun. Als klein verschilpuntje met het lot van de magistraten kan dat tellen.

Ondertussen zouden er twee advocaten gevonden zijn voor Taghi. Men mag hopen dat zij waarborgen gekregen hebben voor het bestuderen van het dossier. En dat zij voor het overige de ruggengraat hebben die nodig is om zo’n zaak te behartigen.

Vergelijkbare situaties doen zich ook bij ons voor.

Advocaten zijn flexibel en multi-inzetbaar, maar geen marionetten, die je naar eigen goeddunken kunt inzetten wanneer het nodig is, en de duimschroeven aanzetten wanneer dat beter uitkomt.

Natuurlijk, ik heb het al meermaals gezegd en blijf het zeggen: advocaten staan niet boven de wet. Advocaten genieten immuniteit noch voorkeursbehandeling. Maar het mag ook niet de andere kant opgaan. Advocaten mogen niet geviseerd worden omdat zij advocaat zijn in lastige zaken. Zij moeten respect en vertrouwen krijgen voor wat zij doen. Zoals het Europese Hof van Justitie aanstipte in het onvolprezen arrest Orde van Vlaamse Balies van 8 december 2022, hebben advocaten een fundamentele taak in een democratische samenleving, namelijk justitiabelen verdedigen. Deze taak houdt in, zegt het Hof, dat elke justitiabele de mogelijkheid moet hebben in alle vrijheid een advocaat te raadplegen om onafhankelijk juridisch advies te verkrijgen, en dat die justitiabele daarbij moet kunnen vertrouwen op diens loyaliteit.

Die opdracht kan de advocatuur enkel op zich nemen als zij au sérieux genomen wordt.

Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens heeft die benadering van het beroep van advocaat aangevuld in het arrest Lutgen t. Luxemburg van 16 mei 2024. Voor de geïnteresseerde lezer: daarover had ik het in mijn column van 7 juni 2024, dus ik beperk mij tot kernpunten. Een Luxemburgse advocaat beklaagt zich bij de minister van Justitie, in scherpe bewoordingen, over het laakbare optreden van een onderzoeksrechter in een ophefmakende zaak. In zijn wiek geschoten doet de onderzoeksrechter aangifte bij de procureur-generaal. De zaak belandt ook bij de stafhouder, maar die oordeelt dat het gedrag van de advocaat niet kon leiden tot tuchtvervolging.

De strafrechter zag dat anders en veroordeelde de advocaat, tot in graad van beroep, tot een geldboete wegens smaad aan een magistraat. Het Hof van Cassatie verwerpt de voorziening van de advocaat en deze trekt daarop naar Straatsburg. Het EHRM oordeelt dat er ten aanzien van magistraten, die nu eenmaal behoren tot de fundamentele instellingen van de Staat, een ruimere marge voor kritiek bestaat dan ten aanzien van particulieren. De advocaat trad niet buiten zijn rol. De strafsanctie haalde het evenwicht weg tussen de noodzaak om het gezag van de rechterlijke macht te waarborgen en deze om de vrijheid van meningsuiting te beschermen. De advocaat kreeg gelijk.

Indien advocaten een fundamentele taak hebben in de democratische rechtstaat, dan omhelst die taak noodzakelijkerwijs en bij uitstek ook het bekritiseren of aan de kaak stellen van wantoestanden en dysfuncties: advocaten zijn binnen Justitie vaak de eerste getuigen daarvan.

Bij de zoektocht naar het juiste evenwicht tussen enerzijds de noodzaak om het gezag, de integriteit en de geloofwaardigheid van de rechterlijke macht te waarborgen en anderzijds de noodzaak om dysfuncties aan het licht te brengen, dan moet de keuze snel gemaakt zijn. Het gezag van Justitie kan pas geschraagd worden als mistoestanden kunnen aangekaart worden.

Wie er de voorkeur aan geeft om de advocaat te sanctioneren en zodoende het aan het licht brengen van wantoestanden te bestraffen of te ontraden, zal geen tranen moeten plengen over de teloorgang van de rechtstaat, maar in het eigen hart kijken.

Met genegen groeten,

Peter Callens
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies