Tweede visitatierapport vernietigend voor gevangenissen
Net als in 2024 brachten alle stafhouders op 10 december 2025, de Internationale dag van de Mensenrechten, een bezoek aan één of meerdere penitentiaire inrichtingen binnen hun werkgebied. Hun conclusie is scherp: de overbevolking is geëxplodeerd, het personeel staat onder zware druk en fundamentele rechten komen steeds meer in het gedrang. We hebben hun bevindingen verzameld in één rapport.
Het visitatierecht van stafhouders werd op initiatief van de communautaire ordes in 2024 wettelijk verankerd in de Basiswet betreffende het gevangeniswezen.
Op 10 december 2025 vond de tweede bezoekronde plaats. De stafhouders bezochten volgende penitentiaire inrichtingen van Gent, Leuven (Centraal en Hulp), Oudenaarde, Antwerpen, Sint-Gillis, Haren, Dendermonde, Hasselt, Tongeren en Brugge.
Niettegenstaande de gerapporteerde inzet en betrokkenheid van directie en personeel, zorgen de extreme overbevolking, de erbarmelijke infrastructuur en het structureel personeelstekort ervoor dat het quasi onmogelijk is om gevangenen een menswaardige bestaan met een zeker toekomstperspectief te bieden.
Overbevolking
De gevangenispopulatie is op 1 jaar tijd met 6% gestegen. Een algemene overbevolkingsgraad van 22% met uitschieters van 79% in Gent, 62,5% in Antwerpen, 51,5% in Oudenaarde, 44% in Leuven Hulp, 43% in Hasselt en 41% in Brugge. Het spreekt voor zich dat ook het aantal grondslapers aanzienlijk is toegenomen.
Er verblijven voorts ongeveer 1.100 geïnterneerden die gespecialiseerde zorg nodig hebben in de gevangenissen.
Vooral de vicieuze cirkel valt op. Overbevolking leidt tot minder individuele begeleiding, wat op zijn buurt aanleiding geeft tot langere detentie en een hogere recidivegraad, beiden oorzaak van nog meer overbevolking.
Infrastructuur
De infrastructurele gebreken zijn legio: defecte toiletten (die op heel wat plaatsen zonder afscheiding in de overvolle cellen staan), een oververzadigd elektriciteitsnet waardoor de keuken niet ten volle kan gebruikt worden, beschimmelde douches, een kapotte lift voor mindervaliden, ongedierte, enz.
De uitgeleefde gevangenissen van Sint-Gillis en Dendermonde zijn wegens nijpend plaatsgebrek terug geopend, maar dan wel zonder grondige renovatie.
Al deze problemen leiden tot frustratie onder de gevangenisbevolking, wat op zijn beurt weer leidt tot een explosie aan tuchtzaken.
Personeelstekort
Het personeelstekort is nijpend en heeft, in combinatie met de overbevolking, een wezenlijke impact op verschillende aspecten van het gevangenisleven: arbeid, wandelingen, activiteiten, … Ze worden afgebouwd of er bestaan wachtlijsten.
De capaciteit ontbreekt om bijvoorbeeld re-integratieprojecten verder uit te bouwen en zelfs om tijdig toelating te geven om te solliciteren of een woning te zoeken en om dossiers van vervroegde invrijheidstelling te behandelen.
Gezondheidszorg
Een laatste belangrijke tekortkoming is de gezondheidszorg voor gedetineerden. Psychologische/psychiatrische zorg is sowieso moeilijk te bekomen, en op sommige plaatsen is er zelfs geen medische permanentie. In Antwerpen bv. moet 1 dokter 70 tot 100 patiënten zien op een halve dag.
Toch is er op dit vlak ook positief nieuws. Naar aanleiding van de vorige visitatie engageerde de stafhouder van balie Gent zich om te onderzoeken of een vorm van pro bono psychiatrische bijstand mogelijk was om zo het gebrek aan psychiatrische zorg in de gevangenissen op te vangen.
De lokale Commissie van Toezicht is daarvoor in gesprek gegaan met de afdeling psychiatrie van het UZ Gent, die bereid is een proefproject op te starten. De besprekingen hierover zijn lopende.
Lees ons integraal rapport
Ook interessant
Algemeen omgangsverbod met minderjarigen voor veroordeelden gaat te ver
We hebben een advies ingediend over het wetsvoorstel tot invoering van een algemeen omgangsverbod met minderjarigen voor daders met een verhoogd recidiverisico. Hoewel het aanpakken van recidiveproblematiek een legitieme doelstelling is, is de voorgestelde maatregel volgens ons niet proportioneel.
Comité van Ministers streng over toestand Belgische gevangenissen
Het Comité van Ministers van de Raad van Europa heeft een nieuwe beslissing met aanbevelingen gepubliceerd over de gebrekkige implementatie van het Vasilescu-arrest over de overbevolking en de erbarmelijke leefomstandigheden in de Belgische gevangenissen.
Het Comité heeft duidelijk rekening gehouden met de input die we voorafgaand via een Rule 9 bijdrage hebben overgemaakt.