Voorzitter op vrijdag: "Naar behoren recht­spre­ken in 2025? Een proeve van antwoord."

Wat is er nodig om, anno 2025, naar behoren recht te spreken? Crisissen zijn uitdagingen. Hier is een poging om, in minder dan 800 woorden, mijn proeve van antwoord te formuleren:

1. Alle actoren van justitie zijn ervan doordrongen dat justitie een dienst is aan de bevolking en het algemeen belang dient. Elkeen vanuit de eigen opdracht. Voor de advocaten betekent dit dat zij voluit gaan voor hun cliënten, binnen de perken van recht en deontologie. Wij dingen niet af op de beginselen van het eerlijk proces.
   
2. Rechters zijn onafhankelijk en onpartijdig. Zij laten zich niet beïnvloeden door politici, eigenbelang, de waan van de dag, de pers, persoonlijke voorkeur of afkeur, en ook niet door de volkswoede. Rechters staan midden in de wereld, niet op een ivoren toren, en dat merk je in de wijze waarop zij recht spreken. Zij krijgen bescherming tegen dreigementen vanuit het misdaadmilieu.
   
3. Ook het openbaar ministerie is onafhankelijk, behoudens het positief injunctierecht waarmee de minister van Justitie een onderzoek kan opdragen. Het OM krijgt de middelen en de bescherming om de (zware) misdaad te bestrijden. Beleidskeuzes van het OM moeten democratische legitimering krijgen.
   
4. De advocatuur is onafhankelijk, inventief, integer, competent, hoffelijk en moedig. De balieorganisaties zijn onafhankelijk en zien daadwerkelijk toe op de discipline van de advocaten. Zij communiceren daarover naar de buitenwereld. De waardigheid van het beroep is geen aftands begrip.
   
5. Alle actoren van justitie hebben terdege kennis van het recht in hun rechtsdomeinen en scholen zich voortdurend bij.
   
6. Zij handelen met wijsheid, soepelheid van geest en inlevingsvermogen. Voor rechters geldt dat zij zittingen goed kunnen managen en in hun vonnissen uitleggen om welke redenen zij tot hun beslissing komen. Vooral leggen zij uit waarom zij een partij in het ongelijk stellen of afwijken van vaste rechtspraak. Om al die redenen is het goed bij benoemingen de voorkeur te geven aan advocaten met voldoende anciënniteit en een uitstekende staat van dienst.
   
7. Naar het voorbeeld van het Grondwettelijk Hof communiceren de hoven en rechtbanken professioneel en snel over de uitspraken die een groter publiek aanspreken. Zij publiceren, tegelijk met de uitspraak zelf, een bevattelijk communiqué over de relevante punten van de beslissing.
   
8. Politici onthouden zich van commentaren die de geloofwaardigheid van de rechterlijke instellingen kunnen ondermijnen. De scheiding der machten is fundamenteel, ook voor hen. Dat is met name zo wanneer rechters noodgedwongen invulling geven aan zeer algemeen gestelde regelgeving. Politici kunnen wel ontwikkelingen in de rechtspraak, waarmee zij het oneens zijn, aangrijpen bij hun initiatieven of oproepen om regelgeving aan te passen. Naast een analyse van de budgettaire effecten zou ook een praktische haalbaarheidsstudie standaard moeten zijn wanneer nieuwe wetgeving goedgekeurd wordt.
   
9. Als de overheid het oneens is met een rechterlijke beslissing, stelt zij een rechtsmiddel in. Maar overigens voert de overheid uitvoerbare beslissingen uit. Op dit punt heeft zij de ultieme voorbeeldfunctie.
   
10. Vonnissen worden uitgesproken binnen redelijke termijn. Alle actoren doen een inspanning om zaken vooruit te laten gaan. Structurele haarden van vertraging krijgen bijzondere aandacht. Radicale maatregelen zoals splitsing of fusie van rechtscolleges zijn geen taboe. Het algemeen belang primeert op individuele aspiraties. De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht is onaantastbaar wanneer zij haar rechtsprekende functie uitoefent, maar niet wanneer zij het functioneren van de rechterlijke instanties zelf organiseert.
    
11. De remediëring van de hallucinante toestand in de strafinstellingen vormt een absolute prioriteit.
    
12. De digitalisering van justitie krijgt een eersterangs-upgrade. Daarin past ook, eindelijk, de databank vonnissen en arresten. Om daarin een weg te kunnen vinden, gaat die vergezeld van performante artificiële intelligentie, met algoritmen waarop de overheid geen monopolie heeft (ook de rechterlijke macht niet), zodat er waarborgen zijn dat de informatie die uit de AI voortkomt, niet ideologisch of door machtsoverwegingen gestuurd wordt.
    
13. De rechtsbijstand in eerste en tweede lijn wordt bijgestuurd om zowel de financiering ervan als de regelmatige en stipte uitbetaling van faire erelonen zeker te stellen. De Bureaus voor Juridische Bijstand krijgen toegang tot alle overheidsinformatie die hen in staat stelt de vermogenstoestand van de aanvragers te beoordelen.
    
14. Er komt een nieuw orgaan dat een forum biedt waarin, naar de wens van Montesquieu, de constructieve, loyale samenwerking tussen de drie staatsmachten gestalte krijgt. Mogelijk moet dat orgaan grondwettelijke verankering krijgen. Scheiding der machten verhindert geen samenwerking, maar maakt ze noodzakelijk.
    
15. Om dat alles te realiseren heeft justitie middelen nodig. De oproep van minister van Justitie Verlinden om 1 miljard EUR extra vrij te maken, verdient alle steun, met dien verstande dat het bestedingspatroon ervan kritisch democratisch toezicht vereist. Ons land moet ambiëren om qua slagkracht van justitie in de top 5 van Europa te zitten.

Hooggegrepen, maar zonder ambitie kom je nergens. Zoals Montaigne zei: geen enkele wind is geschikt voor wie niet weet naar welke haven hij zeilt.

Met genegen groeten,

Peter Calles
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies