Voorzitter op vrijdag: "Engageer u!”

Met de verkiezing van de nieuwe voorzitter van de OVB is in de Vlaamse advocatuur het verkiezingsseizoen ingeluid. 2026 brengt op dat gebied een grand cru. Straks volgt de jaarlijks terugkerende verkiezing van de stafhouders en de leden van de raden van de Orde. Naar verwachting zullen 6 van de 8 Vlaamse stafhouders hun staf doorgeven aan een opvolger. Bovendien vernieuwen de advocaten de leden van de algemene vergadering van de OVB en wordt de organisatie voorzien van een nieuw bestuur.

Wil je alles veranderen of liever alles behouden? Het besluit in de ene of andere richting, of ergens tussenin, komt de collectiviteit van de beroepsbeoefenaren toe. Een nieuwe lente, een nieuw besluit.

Een democratisch besluit, daarover hebben wij het. Ondanks alle tekortkomingen van democratische besluitvorming, de inefficiënties, vertragingen en kosten die ermee gepaard gaan, is er nimmer een stelsel bedacht dat leiderschap in de maatschappelijke ordening een hogere en breder gedragen legitimiteit biedt. Misschien zelfs niet zozeer omdat democratie zou garanderen dat de meest geschikte figuur het hoogste gezag krijgt – dat is helaas niet zo – maar omdat democratie een vervaltermijn zet op de gezagsuitoefening, zodat de kiezer bij afloop ervan de gezagsdrager kan vervangen. Zeker als de verkozene ‘aan vervanging toe’ is, maar ook bij wijze van uitgangspunt voor elk zichzelf innoverend, open bestel: verantwoordelijkheden horen beperkt te zijn in tijd en moeten periodiek ruimte bieden aan anderen. Je zou het niet anders willen hebben.

Om democratie naar behoren te doen werken, is een reële keuzemogelijkheid vereist. Dat was het geval bij de afgelopen voorzittersverkiezing in de OVB. Mag ik zo onbescheiden zijn te geloven dat dit een teken van gezondheid is van de organisatie? Natuurlijk weet iedereen dat slechts één kandidaat als winnaar uit de stembusslag kan komen, en dat een verkiezing voor de verliezers een moeilijk moment is. Maar dat zij het aandurven hun nek uit te steken strekt hen tot eer. De OVB is de kandidaten daarvoor erkentelijk. Door hun kandidatuur verrijken zij het debat, versterken zij de democratie binnen de Orde, vergroten zij haar gezag, uitstraling en aantrekkingskracht en door de competitie houden zij de winnaar scherp.

Keuzemogelijkheid is helaas niet overal en niet altijd aanwezig. Het moet gezegd, soms is het trekken en sleuren om de kandidatenlijsten gevuld te krijgen. Schrik om te verliezen, te veel werk op kantoor, niet te combineren met andere verplichtingen, geen eigen visie op de toekomst van het beroep. De ene reden weegt zwaarder dan de andere. Ik spreek geen waardeoordeel uit. Maar de vaststelling blijft onveranderd.

Als vrees voor verlies u gidst: neem een voorbeeld aan de kandidaten voor het voorzitterschap. In Measure for Measure laat Shakespeare het personage Lucio zeggen: ‘Our doubts are traitors, and make us lose the good we oft might win by fearing to attempt.’ Onze twijfels zijn verraderlijk en maken dat wij het goede ontlopen dat wij hadden kunnen binnenhalen, ware het niet dat onze angst om een poging te ondernemen ons in haar greep hield.

Bang zijn voor verlies is nog de minste van onze kwalen. Gebrek aan tijd is menselijk. Prioriteit moeten geven aan het kantoor ook. Dat is normaal en baart mij weinig zorgen.

Wat een ernstigere bedreiging is, is het naïeve geloof dat de zelfregulering en onafhankelijkheid van de balie, en de organisatie die ermee gepaard gaat, verworven zijn, een evidentie in de moderne rechtstaat. Het is waar dat artikel 4.1 van het Europese Verdrag tot Bescherming van het Advocatenberoep waarborgt dat de Ordes van advocaten onafhankelijke, zelfbesturende organen zijn, en dat de verkiezing van hun uitvoerende organen geschiedt in overeenstemming met de toepasselijke regels en zonder inmenging van buitenaf. Maar dat wij zo’n verdragstekst nodig hebben – hij is nog niet geratificeerd! – spreekt boekdelen.

Toen Napoleon in 1810 met tegenzin de Ordes van advocaten uit hun as liet herrijzen, na hun opheffing 20 jaar eerder in de wervelstorm van de Franse Revolutie, besloot hij in één beweging dat de advocaten voor de samenstelling van de raden van de Orde 30 namen mochten voordragen, waaruit de procureur-generaal er 15 zou aanwijzen om er deel van uit te maken. Eén van hen benoemde hij tot stafhouder. De samenstelling van het tableau was onderworpen aan de goedkeuring van de minister van Justitie. Diezelfde minister had de bevoegdheid om advocaten te schrappen.

Die verknechting zijn wij ontgroeid. Maar vergis u niet. Wat we hebben heeft geen eeuwigheidswaarde. Advocaten zijn voor machthebbers structurele stoorzenders. Wij hebben voldoende vijanden om, als het even verkeerd loopt, de balie opnieuw onder voogdij te zien plaatsen.

En dan is er nog de dreigende inktvlek van de onverschilligheid. Onverschilligheid is niet de dubbele illusie dat de maatschappelijke positie van de advocaat verworven is en dat er altijd wel competente en gemotiveerde personen zullen zijn om de balie-instellingen te bevolken. Onverschilligheid bestaat erin dat de onverschillige zich die vragen zelfs niet stelt. Hij is zoals J.M. Coetzee zijn hoofdpersonage beschrijft in Life & Times of Michael K: ‘Hij wist niet wat hij verwachtte; wat het ook was, het gebeurde niet.’

De spoeling wordt soms dun. Maar het blijft onze taak om zorg te dragen voor ons beroep. Daarom: engageer u! Het strekt u én ons tot eer.

Met genegen groeten,

Peter Callens
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies