Voorzitter op vrijdag: "De weg naar di­gi­ta­li­se­ring kent geen rechts­om­keer"

Natuurlijk zullen wij het er snel over eens zijn dat, wanneer de overheid zelf zorgt voor de digitalisering van haar diensten, die aanpak de voorkeur geniet. Tenminste als dat snel en efficiënt verloopt, tegen een redelijke kost.

Dat is het nu net. De vraag of de digitalisering van Justitie door de overheid op eigen kracht een goede trackrecord heeft, mag u zelf beantwoorden.

De OVB moet geregeld de banvloeken ondergaan van koele minnaars van digitaliseringsprojecten onder de auspiciën van de Orde. Regsol en JustRestart, de platformen voor faillissementen en de collectieve schuldenregeling, spannen daarin de kroon. Zoals altijd bij IT-projecten is er wel kritiek op aspecten van de werking. Bij Regsol was die kritiek er ook, maar zij is uitgedoofd. Geen hond wil terug naar de tijd voordien. Bij JustRestart klinkt er in bepaalde kringen in Vlaanderen nog gemor, maar ook dat is aan het verstillen. In Franstalig België is het systeem prima ingeburgerd – het is soms opbeurend eens over de taalgrens te kijken. De overgrote meerderheid van de gebruikers blijkt tevreden. Terechte aanmerkingen bij de lancering, die naar onze smaak onder stevige druk van de toenmalige minister van Justitie te vroeg gebeurde, zijn ondertussen opgelost. Er zijn nog zorgen over het wetgevend kader rond JustRestart, maar dat is vandaag mijn onderwerp niet.

Wat er ook van zij, de nostalgici van pen en papier, uit behoudsgezindheid of – minder eerbaar – omdat zij uit de kostenvergoeding een verdienmodel putten, of om andere redenen, zullen aan het kortste eind trekken: naar die vleespotten van Egypte zullen wij niet terugkeren. De weg naar digitalisering kent geen rechtsomkeer.

En dan zijn er fora zoals de module van het Bureau voor Juridische Bijstand en de Salduz-webapplicatie: kritiek daarop hoor je niet. Niet van advocaten, niet van magistraten, niet van de FOD Justitie. Integendeel, de bijval is veralgemeend. Wanneer deze modules gedemonstreerd worden in het buitenland, is de bewondering groot.

Hetzelfde geldt voor de module ‘controle derdengelden’, die de balies voor zichzelf ontwikkeld hebben om misbruiken tijdig te traceren. En om aan te tonen dat, in tegenstelling tot wat kwatongen beweren, de balie wel degelijk haar deel van het werk doet inzake witwasbestrijding.

Akkoord, als de overheid dat allemaal zelf ontwikkeld had, zou dat prachtig geweest zijn. Maar ja… de overheid heeft dat niet gedaan. Wat hadden wij dan moeten doen, volgens onze criticasters, ons gedeisd houden en rustig afwachten tot onze onvolprezen federale overheid zelf de handen uit de mouwen zou gestoken hebben? Wie durft er, met enige ernst, beweren dat als de balie en haar medestanders die initiatieven niet genomen hadden, de federale overheid dat binnen dezelfde termijnen wel zou gedaan hebben, even goed, en met dezelfde budgetten? Is er iemand die dat denkt?

Laatst hebben wij een app ontwikkeld waarmee elke advocaat op zijn gsm de zittingsrollen van de rechtbanken kan volgen, zodat je kunt inschatten wanneer de rechter je zaak in behandeling zal nemen. Zoals je de vluchten op Zaventem in real time kunt volgen op je gsm, zo kun je ook het zittingsverloop volgen. Praktisch, toegankelijk en gratis ter beschikking. Helaas, het College van Hoven en Rechtbanken heeft laten weten niet geïnteresseerd te zijn. Niet dat zij tegen zulke app met een digitale zittingskalender zijn, integendeel. Maar zij stellen zich op het principiële standpunt dat het aan de federale overheid toekomt om die te lanceren. Alleen… loopt het project vertraging op, naar verluidt omdat er wetgevende aanpassingen nodig zijn.

Genoteerd. Benieuwd wanneer de app dan zal komen, en onder welke vorm. Elk cynisme is mij vreemd, maar mogen wij hopen dat het sneller zal gaan dan de uitrol van, bijvoorbeeld, de databank vonnissen en arresten, die al met de wet van 5 mei 2019 in het vooruitzicht gesteld was? Desgewenst blijven wij bereid om in de bres te springen en de klus te klaren. Soms eens naar de balie luisteren is echt niet verkeerd…

Ondertussen is de impact van artificiële intelligentie een heet onderwerp. Rectoren, professoren, sterjournalisten lieten zich vangen aan AI-hallucinaties. Helaas ook enkele advocaten: die intellectuele luiheid wordt dan bedacht met een ticketje enkele reis naar een tuchtprocedure. Wij kunnen niet vermijden dat er dommigheden gebeuren en er zullen er wellicht nog gebeuren. Zoals de Italianen zeggen, de moeder der dwazen is altijd zwanger.

Artificiële intelligentie, zoals zij zich vandaag aandient, is een zegen en vloek. Je kunt je niet permitteren ze niet te gebruiken, maar klakkeloos geloven wat zij aanreikt mag je evenmin. Rechtscolleges, van vrederechters tot het Grondwettelijk Hof, klagen over onoordeelkundig gebruik. Niet alleen wegens hallucinaties, maar ook wegens onzin die eruit voortkomt en doorsijpelt naar processtukken. Rechters melden mij dat zij steeds vaker processtukken te lezen krijgen van particulieren die als leerling-tovenaars verschijnen in rechtsgedingen, zonder advocaat maar met AI. Ook advocaten bezondigen zich aan het aandikken van conclusies met AI-gegenereerde middelen die er niet toe doen. Het wordt een probleem en wij zullen mede daardoor het debat over de lengte van conclusies niet kunnen vermijden. Die discussie kunnen wij koppelen aan een versnelde verplichte bijstand van particulieren door een advocaat, want daar swingt de problematiek echt de pan uit.

Artificiële intelligentie verhoogt de nood aan een slimme eerste rechter van de zaak, met gezonde, natuurlijke intelligentie. Daarin zit de echte advocaat. Zo opent artificiële intelligentie nieuwe deuren voor ons. De bedreiging wordt een opportuniteit.

Met genegen groeten,

Peter Callens
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies