Voorzitter op vrijdag: "De advocaat beslist wat hij met het AI-resultaat doet, niet omgekeerd"

Niet dat ik zou willen vervallen in een Proustiaanse introspectie over het gevoel dat uw dienaar bekruipt bij de aanblik van een vlekkeloos wit blad. Maar wanneer ik deze veertiendaagse column aanvat, bekruipt mij bij momenten een milde vorm van leucoselidofobie. Gelukkig is die angst voor het witte blad voorbijgaand van aard. Omdat de zelfopgelegde plicht roept. En omdat de deadline nog luider schreeuwt.

Deze week behoorde ik tot het bevoorrechte publiek van Jeff Skiles. Dat is de copiloot van U.S. Airways vlucht 1549. Samen met kapitein Chesley Sullenberger (‘Sully’), de crew en 155 passagiers steeg Skiles op 15 januari 2009 op vanuit de New Yorkse luchthaven La Guardia. Na amper twee minuten in de lucht raakte het toestel een vlucht ganzen. De twee motoren van het vliegtuig raakten door de klap onklaar en drie minuten later landde het toestel op de Hudson River. Iedereen overleefde het ongeval. Eén airhostess raakte ernstig gewond, maar bleef buiten levensgevaar. De reddingsoperatie was hachelijk door het ijskoude water. Niemand had erin kunnen overleven – de buitentemperatuur bedroeg -7° C – maar iedereen raakte terug aan wal. Er is een prachtige film van gemaakt met Tom Hanks, misschien zag u die wel.

Wat heeft dat met ons beroep te maken? Weinig. Waarom val ik u dan lastig met dit verhaal? Omdat ik denk dat er levenslessen in zitten.

Ingeval van nood moet de copiloot een lange urgentiechecklist doornemen. Dat is het opgelegde protocol en dat is wat Skiles deed. Om vervolgens vast te stellen… dat uitgerekend het scenario dat zich voordeed, niet in de checklist stond. Klinkt bekend? Zitten onze rechtbanken niet vol met betwistingen over net die situaties die, ondanks zeer gedetailleerde contractuele bepalingen, niet voorzien waren? Of toch niet op een zodanige manier dat zij een onmiddellijke oplossing bieden voor het onmiddellijke probleem dat zich stelde?

Wat kan dan het verschil maken, in de noodsituatie waarin je je bevindt, zonder handleiding?

Volgens Skiles het gaat erom dat piloten doordrongen moeten zijn van de veiligheidsprocedures, mede dankzij voortdurende oefening, waarbij zij zichzelf telkens weer in vraag stellen om iedere keer weer beter te worden. Dat alles in combinatie met leiderschap en koelbloedigheid. Op het cruciale ogenblik waarop doorslaggevende beslissingen moesten genomen worden (terugvliegen naar La Guardia was niet haalbaar, doorvliegen naar de volgende luchthaven van Teterboro bleek ook niet binnen bereik) zei Sully: ‘my aircraft’. Vanaf dan nam hij de verantwoordelijkheid op zich, maar bleef het Skiles’ opdracht de kapitein zonder ophouden te controleren op alle details en hem te wijzen op mogelijke gevaren of vergissingen.

De twee mannen kenden elkaar niet, ze hadden elkaar nooit eerder ontmoet, en toch waren zij door professionele discipline volledig op elkaar ingespeeld. Zij hoefden elkaar niet eens aan te kijken om te weten wat te doen.

Zit daar een moraal in voor advocaten? Als het moeilijk wordt moeten wij doordrongen zijn van de deontologische, procedurele en materieelrechtelijke regels om direct te kunnen schakelen. Als wij in team werken met anderen, neemt iemand de verantwoordelijkheid – normaal de dominus litis – en dan schikt iedereen zich naar die werkwijze, zonder de eigen zin voor kritische reflectie te verliezen. Die kritische houding zet je dan enkel in om het nagestreefde doel te bereiken, niet om je eigen individuele agenda te dienen.

Wat de twee piloten gedaan hebben in dat vliegtuig kan inspirerend werken voor ons. Voorbereid zijn op situaties die zich kunnen voordoen, anticiperen op mogelijke problemen. Daarvoor misschien nog geen concrete oplossing klaar hebben, maar wel de voorbereidingen getroffen hebben om, als er zich een situatie voordoet, adequaat te kunnen reageren. Zo weinig mogelijk aan het toeval overlaten, maar controle en overzicht bewaren.

Skiles zei: wij kunnen de toekomst niet voorspellen maar wij kunnen wel weten dat bepaalde dingen kunnen gebeuren. Daarop moet je voorbereid zijn.

Iemand vroeg: zou artificiële intelligentie de noodlanding hebben kunnen vermijden? Skiles dacht van wel. AI had sneller kunnen reageren en wellicht tijdig kunnen berekenen dat het vliegtuig kon terugkeren naar La Guardia. Alleen, volgens Skiles komt zulke AI er nooit. Omdat de vliegtuigen technisch snel evolueren en er te weinig ongelukken of incidenten zijn waaruit AI kan leren – en wie zou er op een noodlottig moment vertrouwen op AI die kan hallucineren?

Deze week hoorde ik onder advocaten overal spreken over AI, iedereen heeft het erover. Zonder AI kun je niet vooruit, je moet AI inzetten in wat je doet. Daarvan is iedereen overtuigd. De kwaliteit van de AI-tools stijgt zienderogen. Maar er is ook veel scepticisme, je moet AI gebruiken, ja, maar je moet het doen met verstand. Iemand merkte op dat AI niet uitgetekend is om correct te zijn, maar om correct te lijken. De mens – de advocaat – blijft degene die beslist wat hij met het door AI aangeleverde resultaat doet.

In Zang XXVI van de Hel van Dante zegt Ulysses aan zijn reisgenoten: “Jullie zijn niet gemaakt om te leven zoals brute beesten, maar om deugdzaamheid en kennis na te streven.” In het tijdperk van AI heeft die aansporing uit de vroege 14^de eeuw niets van haar pertinentie verloren.

Met genegen groeten,

Peter Callens
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies