Voorzitter op vrijdag: "Advocaten minder armslag geven is een manier om de machtigen nog machtiger te maken"

Don’t wrestle with a pig, you’ll just get muddy and annoy the pig. Die plastische uitdrukking gebruikte de voorzitter van de Amerikaanse Council on Education, Ted Mitchell, om te verklaren waarom de universiteiten van zijn land zich gedeisd houden na twee maanden Trump II. De vrees overheidsopdrachten te verliezen als zij zich niet zouden gedragen naar de wensen van het Witte Huis, zit er diep in bij die onderwijsinstellingen. Met de bijkomende en groeiende zorg dat er in de beleidslijnen van Washington niet altijd een goed volgbare lijn zit.

Ook advocaten mogen ervaren dat wie niet sympathiek is voor de macht daarop kan – zal? – worden afgerekend. Enkele confraters van het bekende kantoor Covington & Burling LLP treden op voor Jack Smith, de voormalige ‘special counsel’ die als procureur het onderzoek voerde naar de betrokkenheid van Donald Trump bij de aanval op het Capitool op 6 januari 2021. Bij executive order van 25 februari 2025 heeft de president de veiligheidsmaatregelen die speciaal voor hen waren opgezet, ingetrokken en tevens opdracht gegeven om alle overheidscontracten met dat kantoor door te lichten, met de evidente bedoeling die in te trekken. Ook minstens een ander kantoor, Perkins Coie LLP, dat eveneens optreedt in een zaak die het Witte Huis niet aangenaam vindt, deelt in de stigmatisering door een executive order van 6 maart 2025. Dat kantoor wordt in die beslissing van Trump gekapitteld voor zijn ‘dishonest and dangerous activity’ die het land sinds decennia geteisterd heeft. Lees dat om het te geloven.

De vrees voor vergelding groeit in vele kringen. Zelfcensuur wordt een norm op zich.

Het kan snel gaan. Het belang van checks and balances in machtsstructuren, ook in de oudste democratieën met de meest diepgewortelde grondwettelijke rechten en vrijheden, krijgt tegenwoordig een angstaanjagende illustratie.

Vandaar meteen ook het belang van het voorgenomen internationaal bindend instrument over de bescherming van het beroep van advocaat. Dat verdrag, dat vorige woensdag 12 maart 2025 in de schoot van de Raad van Europa goedgekeurd is en op 13 mei 2025 zal opengesteld worden voor ondertekening door de lidstaten, beoogt een stuk van die checks and balances in Europa te verstevigen, omdat de advocatuur daarvan deel uitmaakt. Het verdrag dient om advocaten een verdragsrechtelijke waarborg te bieden dat zij zonder vrees voor represailles en zonder onnodige zelfcensuur, in volle onafhankelijkheid kunnen optreden voor hun cliënten. En dat zij daarbij aanspraak moeten kunnen maken op overheidsbescherming als dat nodig zou zijn – zelfs als zij tegen diezelfde overheid pleiten.

Vandaar ook het belang dat de advocatuur de tucht in eigen handen houdt, zonder inmenging van buitenaf. Als derden (de minister van Justitie bijvoorbeeld) de macht zouden krijgen om advocaten te vervolgen in tucht – laat staan om tuchtveroordelingen tegen hen uit te spreken – dan ontstaat er een ondraaglijke druk op de balie. Het is niet toevallig dat instellingen zoals de Raad van Europa veel belangstelling hebben voor tuchtprocedures bij advocaten. Het is namelijk een beproefde methode om de rechtsbescherming van de burger te fnuiken, door diens advocaat in de tang te nemen met een tuchtklacht. Advocaten minder armslag geven door ze in tucht te vervolgen of te laten veroordelen voor imaginaire tuchtvergrijpen is bij uitstek een manier om de machtigen nog veel machtiger te maken. Micro-economisch zullen er nog wel heldendaden gesteld worden door idealistische advocaten met een sterke ruggengraat, die bereid blijven om voor de machthebbers vervelende argumenten in te roepen. Maar macro-economisch is er dan van een onafhankelijke advocatuur geen sprake meer. En dus ook niet van een daadwerkelijke verdediging in rechte.

Voor de achteloze lezer kan het erop lijken dat het verdrag over de bescherming van het beroep van advocaat niet veel meer doet dan bevestigen wat naar positief Belgisch (en Europees) recht hoe dan ook al behoort tot de verworvenheden. Niet iets om sterk naar uit te kijken, zou je dus denken.

Ware het niet dat er op dat vlak nooit verworvenheden zijn. Meer dan genoeg buitenlandse voorbeelden hebben dat aangetoond en blijven dat helaas aantonen.

Een nog sterkere waarborg voor het vrijwaren van onze onafhankelijkheid, via een verdragstekst, komt zowel de burger als de advocaat ten goede. Om die reden zullen wij dat internationale instrument toejuichen.

Er zijn ook andere signalen die hoopvol kunnen stemmen. Wanneer populisten aan de macht komen, bestaat één van hun eerste impulsen erin de hoogste magistraten van het land aan hun kant te krijgen. Daar weten ze in Polen over mee te praten, om maar één voorbeeld te noemen. In de VS willen presidenten, zoals voldoende bekend is, in het Supreme Court rechters benoemen die ideologisch aan hun kant staan. Maar het kan verkeren. De door Donald J. Trump benoemde, conservatieve Justice Amy Coney Barrett stemde recent in het Hooggerechtshof tegen het voorstel van de president om buitenlandse hulp te bevriezen.

En volgens de meest recente berichten heeft U.S. District Judge Beryl Howell zopas de executive order inzake Perkins Coie opgeschort wegens het chilling effect dat ervan uitgaat en de aantasting van de fundamenten van het rechtssysteem. Zo zie je maar. De checks and balances kunnen sterker uitvallen dan sommigen graag zouden willen, niet alleen in het Hooggerechtshof.

The point is that you can’t be too greedy, schreven Donald J. Trump en de journalist Tony Schwartz in hun boek The Art of the Deal uit 1987. Hebberig, je kunt het nooit genoeg zijn! Het tekent het personage ten voeten uit. Duidelijker kon de latere president niet zijn over zijn levensfilosofie, die hij tegenwoordig doortrekt naar de politiek en, zo valt te vrezen, naar de werking van de instellingen. Inclusief de rechtbanken. Maar er zou wel eens een grens kunnen zijn aan de presidentiële inhaligheid.

Laten wij ondertussen voor de eigen deur vegen en ervoor zorgen dat wij zoveel mogelijk harde waarborgen hebben dat ook bij ons de checks and balances voldoen, en blijven voldoen, om het hoofd te bieden aan al te gulzige leiders, mochten die er komen.

Met genegen groeten,

Peter Callens
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies