Voorzitter op vrijdag: "Een advocaat houdt zich niet in omdat anderen niet houden van zijn ar­gu­men­ta­tie. Dat heet on­af­han­ke­lijk­heid"

De brief van negen regeringsleiders, onder wie de Belgische premier, doet hopen stof opwaaien. De ondertekenaars beklagen zich vooral over de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens inzake de uitwijzing van criminelen die zich illegaal op het grondgebied bevinden. Die rechtspraak zou de oorspronkelijke intenties van het EVRM ver overschrijden, ertoe leiden dat de foute personen bescherming krijgen, en democratische besluitvorming verhinderen voor de bescherming van onze samenleving. Het evenwicht zou zoekgeraakt zijn en herstel behoeven. De bewindslieden roepen op tot een onbevooroordeeld gesprek over de interpretatie van het EVRM.

Wat kunnen wij daarover vinden, wij advocaten? Wij zijn adepten van het tegensprekelijke debat. Het gevraagde, onbevooroordeelde gesprek voeren wij graag. In onze gepolariseerde wereld kunnen wij de zaken enkel vooruithelpen door te luisteren naar argumenten over en weer. Laat dat een uitgangspunt zijn voor de verdere discussie, waarvan wij het belang op korte of middellange termijn – gezien de internationale ontwikkelingen – onmogelijk kunnen overschatten.

Ter zake nu.

Eén, het zijn in eerste instantie de advocaten die de argumenten aanbrengen in de rechtbanken. En het zijn die argumenten die de rechtspraak doen evolueren. Als een advocaat doet wat hij moet doen, namelijk voluit gaan voor de cliënt, dan gebruikt hij alle argumenten die juridisch hout snijden, en hij vindt die in het EVRM of in andere rechtsregels. Wat deze of gene politicus daarvan vindt zal hem worst wezen. Een advocaat houdt zich niet in omdat anderen niet houden van zijn argumentatie. Dat heet onafhankelijkheid.

Twee, de rechter laat zich evenmin leiden door wat de politici van het moment, hoe machtig ook, vinden van de stand van het recht. Ook dat is onafhankelijkheid. Dat beginsel mogen wij nooit overboord gooien.

Drie, het EHRM is al in gesprek met de lidstaten, op eigen initiatief trouwens. Zo was voorzitter Marko Bošnjak op officieel bezoek in België op 3 en 4 april 2025. Van 10 tot 12 maart 2022 bracht ook toenmalig EHRM-voorzitter Róbert Spanó een bezoek aan ons land. Het is niet bekend of de nu bekritiseerde rechtspraak toen aan bod is gekomen, maar je kunt niet beweren dat het EHRM het gesprek ontwijkt. En, voor wie het zou betwijfelen, de Raad van Europa monitort voortdurend, in overleg met de lidstaten, de uitvoering van de arresten van het EHRM.

Vier, de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht impliceert niet dat politici hun mening niet zouden mogen geven over tendensen in de rechtspraak. Dat zou er nog aan mankeren. Regeringen zouden parlementaire meerderheden mogen zoeken om wetsontwerpen ingestemd te krijgen, maar geen opinie mogen uiten over ontwikkelingen in de rechtspraak? Dat zou absurd zijn.

Maar, er is een grote maar, politici dragen een verantwoordelijkheid bij het hooghouden van de geloofwaardigheid van de instellingen. Er loopt een smalle lijn tussen vrije meningsuiting enerzijds en intimidatie, beïnvloeding of ondermijning anderzijds. Daarom, wanneer bewindslui zich uitspreken over de rechtsontwikkeling, zijn er gedragsregels: informatie die politici verstrekken moet juridisch én feitelijk juist zijn, hun uitlatingen moeten respect betonen voor de instellingen en de personen die er werken en gezagsdragers moeten zich onthouden van commentaar die een indruk van beïnvloeding of intimidatie achterlaat. De voorzichtigheid die politici in acht moeten nemen vergroot naarmate zij hogergeplaatst zijn.

Vijf, je mag als politicus een koele minnaar zijn van EHRM-arresten inzake migratie en hopen op een revirement de jurisprudence. Maar het EHRM is slechts één van de obstakels op je weg, want je zult ook het EU-Handvest van de Grondrechten en andere internationale of supranationale normen moeten toepassen. Als je je pijlen enkel richt op het EHRM, breng je potentieel dat Hof in diskrediet zonder daarmee een oplossing ten gronde aan te reiken. Dat is problematisch, nog los van de vraag of het beeld dat de negen regeringsleiders ophangen wel correct en volledig is – daarover bestaat er zeker geen eenstemmigheid.

Zes, de suggestie dat het EHRM buiten de oorspronkelijke bedoeling van het 75 jaar oude Verdrag treedt, is gebouwd op los zand. Het is eigen aan rechtspraak dat zij aan algemeen geformuleerde, soms oude verdrags- of wetteksten een concrete en evoluerende inhoud geeft in individuele zaken. Een sprekende illustratie uit de VS: in Marbury v. Madison (1803) schreef Chief Justice John Marshall: ‘It is emphatically the province and duty of the Judicial Department (lees: de rechter) to say what the law is. Those who apply the rule to particular cases must, of necessity, expound and interpret that rule.’ In dat arrest bezegelde het Supreme Court, voor de daaropvolgende eeuwen, de Amerikaanse rechtsregel dat de rechter de wet mag toetsen aan de Grondwet. Dat was al de visie van Hamilton in Federalist #78 (1788), maar de Grondwet voorzag dat zelf niet. In eigen land kan elke advocaat rechterlijke creaties opnoemen die het recht een duurzame wending gaven, zonder dat zij noodzakelijkerwijs voortvloeien uit de oorspronkelijke intentie van de wetgever.

Zeven, geen mens kan het belang en de verwezenlijkingen van het EHRM met enige ernst minimaliseren. Het Hof heeft sinds de Tweede Wereldoorlog een fundamentele, onmisbare inbreng gehad in het humaner maken van het recht, zeker over de manier waarop overheden omgaan met justitiabelen. Kortom, het EHRM heeft de Europese beschaving op een hoger peil gebracht. Het Hof is niet boven kritiek verheven, maar verdient, in alles wat nog zal volgen, het grootst mogelijke respect.

Acht, ter vermijding van misverstand, de leden van het EHRM zijn geen stelletje activisten. Zij behoren tot de ethische en intellectuele fine fleur van de juridische wereld. Zij worden benoemd door de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa, uit een lijst van drie kandidaten voorgedragen door elke lidstaat zelf, na fijnmazige screening.

In de politieke gesprekken en de mogelijk te verwachten besluitvorming daaruit heb ik mij niet te mengen. Maar op juridisch vlak zullen de advocaten blijven opstaan om, met de steun van onafhankelijke rechters, het recht te laten zegevieren.

Met genegen groeten,

Peter Callens
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies