Interview Joke Bleys: “Minderjarigen moeten erop kunnen vertrouwen dat hun advocaat zegt wat zij zelf willen zeggen”
De openingsrede van mr. Joke Bleys over het jeugdrecht en het falen van de jeugdzorg raakte een gevoelige snaar op de plechtige openingszitting in Antwerpen. Dat bleek ook uit de staande ovatie waarmee ze werd bedankt. De Antwerpse advocaat pleitte ervoor om minderjarigen bovendien zo vroeg mogelijk toegang te geven tot een jeugdadvocaat, ook vóór een gerechtelijke procedure. “We kunnen voor jongeren het verschil al vroeger maken, ook met kleine dingen.”
De openingsrede
Mr. Joke Bleys hield een bijzonder indringende openingsrede over de tekortkomingen van het jeugdrechtsysteem en de gevolgen daarvan voor kwetsbare kinderen en jongeren. Ze plaatste kritische kanttekeningen bij een beleid dat volgens haar te vaak wordt gestuurd door politieke actualiteit en snelle standpunten, terwijl wetenschappelijke inzichten en de noden op het terrein onvoldoende doorwegen. Ook het gebrek aan middelen en daadkracht om de jeugdhulp naar behoren te laten functioneren, kwam scherp aan bod.
Mr. Bleys hield een krachtig pleidooi voor meer menselijkheid, preventie en daadwerkelijke bescherming van kinderrechten. Ze benadrukte daarbij ook het belang van een sterke jeugdadvocaat, die ervoor zorgt dat minderjarigen gehoord worden en hun rechten kunnen laten gelden. Haar bevlogen betoog werd uitzonderlijk ontvangen met een staande ovatie van het publiek.
Uw openingsrede eindigde met een staande ovatie. Had u tijdens het spreken door dat u de zaal zo sterk raakte?
Mr. Bleys: “Helemaal niet. Ik had eigenlijk geen idee hoe de zaal reageerde. Ik had ervoor gekozen om zonder bril te spreken, waardoor ik de gezichten in de zaal niet scherp kon zien. Pas toen ik de zaal zag rechtstaan, besefte ik hoe sterk mijn verhaal was binnengekomen. Dat was een bijzonder moment.”
U zei tijdens uw rede dat het jeugdrecht u als advocaat niet loslaat. Is dat anders dan bijvoorbeeld het strafrecht?
Mr. Bleys: “Ik vraag me soms af of je het jeugdrecht wel op een andere manier kunt uitoefenen zonder er persoonlijk bij betrokken te zijn. In het strafrecht leer je met de jaren gebeurtenissen beter plaatsen en ze minder mee naar huis te nemen. In het jeugdrecht ervaar ik dat anders. De dossiers blijven je raken. Je bouwt een band op met jongeren en hun verhalen blijven bij je.
Het dossier dat mee aan de basis lag van mijn openingsrede heeft me zelfs doen twijfelen of ik nog wel verder wilde als jeugdadvocaat. Ik had het gevoel dat ik die jongere niet had kunnen helpen, dat ik geen verschil had kunnen maken. Dat frustreerde me enorm.
Wanneer de emoties wat gaan liggen, besef je tegelijk dat je voor andere jongeren misschien wél iets kunt betekenen. Dat is wat je uiteindelijk doet verdergaan. Maar eenvoudig wordt het daardoor niet.”
U benadrukt dat kinderen gehoord moeten worden. Wat betekent dat in de praktijk voor de manier waarop een jeugdadvocaat met een minderjarige werkt?
Mr. Bleys: “Het begint ermee dat je als jeugdadvocaat probeert om met de minderjarige in contact te komen. Dat lukt niet altijd meteen en hangt natuurlijk ook af van de leeftijd en de ontwikkeling van het kind. Het is belangrijk om zelf aan te voelen wanneer een kind in staat is om zijn mening te geven. Dat hoeft niet noodzakelijk vanaf twaalf jaar te zijn.
Vervolgens moet je een vertrouwensband opbouwen. Dat gebeurt niet altijd tijdens het eerste gesprek, maar groeit geleidelijk. Zodra die band er is, durft een jongere dingen te vertellen die hij misschien niet met zijn ouders of begeleiders bespreekt. Soms gaat het net over zaken die hij niet in hun aanwezigheid wil zeggen. Dan is het onze taak om samen met de jongere te bekijken wat we kunnen en mogen overbrengen, en op welke manier.
Dat betekent ook dat je als advocaat niet zomaar je eigen oordeel in de plaats van dat van de jongere mag stellen. Een jongere kan bijvoorbeeld zeggen dat hij naar huis wil, terwijl jij denkt dat het beter is dat hij nog in een voorziening blijft. Dan probeer je hem uit te leggen waarom je dat anders ziet en zoek je eventueel samen naar alternatieven. Maar uiteindelijk moet je wel zijn standpunt verdedigen. Het is niet omdat wij denken te weten wat het beste is voor een jongere, dat we zijn stem mogen vervangen.
In een ideaal systeem zou de jongere voldoende ruimte krijgen om zich écht uit te spreken bij zijn begeleiders. Maar de praktijk is niet altijd zo. Begeleiders hebben vaak te weinig tijd en mogelijkheden. Als jeugdadvocaat ben je iemand die de jongere persoonlijk en op regelmatige basis ziet. Daardoor kan hij zich aan jou vastklampen en erop vertrouwen dat jij verwoordt wat hij zelf bedoelt. Dat is een grote verantwoordelijkheid.”
U pleit er ook voor dat minderjarigen al tijdens het buitengerechtelijke hulpverleningstraject toegang krijgen tot een advocaat. Gebeurt dat vandaag voldoende?
Mr. Bleys: “Vandaag gebeurt dat in de praktijk veel te weinig. De wet voorziet dat minderjarigen zich kunnen laten bijstaan door een vertrouwenspersoon. Ook een jeugdadvocaat kan die rol opnemen, bijvoorbeeld tijdens contacten in het buitengerechtelijke traject, nog vóór er een jeugdrechter aan te pas komt. Maar ik word daarvoor eigenlijk nooit aangesteld of gecontacteerd.
Nochtans kan juridische bijstand in die fase net bijzonder nuttig zijn. Voor de jongere of de ouders is het bijvoorbeeld niet altijd duidelijk wat het betekent om in een vrijwillig hulpverleningstraject te stappen. Hoe vrijwillig is dat traject nog? Wat gebeurt er als je niet meewerkt? Een advocaat kan helpen om die vragen te beantwoorden en de situatie vanuit het perspectief van de minderjarige te bekijken.
Daarnaast vind ik dat er bijzondere aandacht moet gaan naar minderjarige slachtoffers. Wanneer een minderjarige klacht neerlegt, is er niet automatisch een jeugdadvocaat voorzien. Vaak gebeurt dat met de begeleiding of de ouders, zonder dat er meteen een advocaat bij betrokken is. Ik vind dat we moeten bekijken hoe die bijstand sneller en meer automatisch kan worden georganiseerd. Het zou goed zijn als de piste van een jeugdadvocaat sneller en vanzelfsprekender wordt aangeboden.
Ik denk bijvoorbeeld aan samenwerking met de Zorgcentra na Seksueel Geweld. Wanneer een minderjarig slachtoffer daar terechtkomt, zou meteen bekeken moeten worden of een jeugdadvocaat nodig is en hoe die snel kan worden ingeschakeld. Ook bij CLB’s en andere lokale voorzieningen kunnen we nadenken over een betere doorverwijzing. Jeugdadvocaten moeten zichtbaarder worden, zodat jongeren en hulpverleners weten dat die mogelijkheid bestaat.”
" De wet voorziet dat minderjarigen zich kunnen laten bijstaan door een vertrouwenspersoon. Ook een jeugdadvocaat kan die rol opnemen, bijvoorbeeld tijdens contacten in het buitengerechtelijke traject, nog vóór er een jeugdrechter aan te pas komt. Maar ik word daarvoor eigenlijk nooit aangesteld of gecontacteerd."
Jeugdadvocaten moeten dus niet alleen meer mogelijkheden krijgen, maar ook meer betrokken worden door andere actoren.
Mr. Bleys: “Dat klopt. Ik heb soms het gevoel dat we ons als jeugdadvocaten te gemakkelijk naar de achtergrond laten duwen. Daardoor ontstaat een vicieuze cirkel: we nemen onze rol minder actief op, waardoor andere actoren ons ook minder vanzelfsprekend betrekken.
Ik denk dat we meer moeten inzetten op overleg met sociale diensten, contextbegeleiders en andere hulpverleners. Ook jeugdrechters zouden ons vaker moeten betrekken bij beslissingen over minderjarigen. Vandaag worden er soms beslissingen genomen waarvan de jeugdadvocaat niet vooraf op de hoogte wordt gebracht.
Het is natuurlijk een gedeelde verantwoordelijkheid. Als jeugdadvocaat moet je zelf ook initiatief nemen. Het maakt een verschil of je een jongere pas vijf minuten voor de zitting ziet, of dat je twee weken eerder al langsgaat in de voorziening en een gesprek voert.
Maar het moet ook mogelijk zijn om die rol op te nemen. Ik hoor dat de praktijk sterk verschilt tussen de verschillende balies. In sommige regio's staan sociale diensten open voor overleg, terwijl dat elders veel moeilijker verloopt. We kunnen daar zeker van elkaar leren. Misschien kunnen de balies elkaar ook inspireren door hun ‘best practices’ te delen.”
Begrijpen andere betrokken actoren misschien niet voldoende wat de rol van de jeugdadvocaat is?
Mr. Bleys: “Ik denk dat daar nog verschillen bestaan. In de praktijk merk je dat niet iedereen altijd op dezelfde manier naar de rol van de jeugdadvocaat kijkt. Soms wordt het moeilijk om duidelijk te maken dat wij er zijn om de stem en de belangen van de jongere te verdedigen, ook wanneer die niet helemaal samenvallen met de visie van de hulpverlening.
Tegelijk zie ik in het jeugdrecht wel mogelijkheden om dichter bij andere actoren te komen. Het gaat over kinderen en jongeren, en ik heb het gevoel dat daar bij de magistratuur en andere betrokkenen vaak bereidheid bestaat om makkelijker met elkaar in gesprek te gaan. We moeten die bereidheid benutten. Niet omdat we het noodzakelijk over alles eens moeten zijn, maar omdat we samen kunnen bekijken hoe bepaalde zaken in de praktijk beter kunnen voor de minderjarige.
Denk bijvoorbeeld aan duidelijke richtlijnen voor de manier waarop jeugdadvocaten betrokken worden, of aan overleg met de magistratuur over bepaalde knelpunten. Ook de kennis die bij het Kinderrechtencommissariaat aanwezig is, zouden we beter kunnen benutten. Hun rapporten en aanbevelingen bevatten veel informatie over wat jongeren zelf belangrijk vinden. De vraag is hoe we die inzichten als advocatuur kunnen vertalen naar concrete veranderingen.
Ik denk dat ook de Unie van Jeugdadvocaten en de OVB daarin een rol kunnen spelen. Er bestaan heel wat initiatieven en er zijn veel geëngageerde advocaten, maar soms ontbreekt het overzicht. We moeten vermijden dat iedereen naast elkaar werkt. Door expertise en initiatieven beter te verbinden, kunnen we meer bereiken. Opleiding en sensibilisering zijn daarbij belangrijk, zowel binnen de advocatuur als bij de andere actoren.”
Aan welke bijkomende vorming of ondersteuning voor jeugdadvocaten is er nood volgens u?
“Neem nu het thema van de bijstand aan minderjarige slachtoffers bij audiovisuele verhoren. Voor jeugdadvocaten is daar vandaag volgens de geldende richtlijnen eerder een passieve rol weggelegd. In opleidingen voor jeugdrechtadvocaten moet dan behandeld worden hoe jeugdadvocaten een actievere rol kunnen opnemen, met voldoende aandacht voor het vermijden van beïnvloeding.
Daarnaast is er nood aan blijvende uitwisseling van kennis en ervaring. Er zijn jeugdadvocaten met veel expertise, maar die kennis moet ook bij anderen terechtkomen. De samenwerking met organisaties zoals het Kinderrechtencommissariaat kan daarbij helpen. Hun aanbevelingen kunnen inspiratie bieden voor opleidingen, maar ook voor concrete initiatieven vanuit de advocatuur.
Ook hierin kan de OVB een rol spelen. Op Advocaat.be bestaat er al informatie voor op maat van jongeren, in begrijpelijke taal. Die informatie kan nog zichtbaarder worden gemaakt en mogelijk verder worden uitgebreid. Zo kunnen we jongeren duidelijk maken wat een jeugdadvocaat doet, welke rechten ze hebben en waar ze terechtkunnen.
Maar uiteindelijk gaat het erom dat we als jeugdadvocaten ook blijven nadenken over wat we zelf kunnen veranderen. Dat hoeft niet altijd groots of ingewikkeld te zijn. Een jongere vertelde ooit hoe zijn jeugdadvocaat op zijn verjaardag pizza met hem ging eten. Dat kleine gebaar is hem altijd bijgebleven. Hij voelde zich gezien en gehoord. Dat toont hoe belangrijk onze rol kan zijn, ook buiten de juridische procedure.”
“Jongeren moeten op een laagdrempelige manier hun weg vinden naar het recht. Begrijpelijke informatie is daarbij essentieel: ze moeten weten welke rechten ze hebben, wat een jeugdadvocaat voor hen kan betekenen en waar ze terechtkunnen. Dat doen we best met communicatie op jongerenmaat.”
Als u twee prioriteiten naar voren mag schuiven om de positie van minderjarigen en jeugdadvocaten te versterken, welke zijn dat dan?
Mr. Bleys: “Ten eerste moeten we concreet bekijken wat we als jeugdadvocaten nog meer kunnen betekenen voor jongeren en hoe we dat in de praktijk kunnen realiseren.
Als we verwachten dat jeugdadvocaten gesprekken voeren met sociale diensten, pleegzorgbegeleiders en contextbegeleiders, moet daar ook voldoende ruimte voor zijn binnen de tweedelijnsbijstand. Dat vraagt bijkomende uren en verplaatsingen. Een jeugdadvocaat moet de tijd kunnen nemen om een jongere te bezoeken en een vertrouwensband op te bouwen.
Daarnaast is een mentaliteitswijziging nodig bij alle betrokken actoren. Hulpverleners en magistraten moeten de meerwaarde van de jeugdadvocaat erkennen en hem of haar voldoende betrekken. Dat vraagt wederzijds respect en overleg, maar ook opleiding en sensibilisering.
Ten tweede vind ik dat de OVB haar stem nog nadrukkelijker mag laten horen in het kinderrechtenbeleid. Denk aan thema's zoals het recht op affectieve warmte, de uitbreiding van het jeugdrecht naar jongvolwassenen en de afschaffing van de uithandengeving.
Ik vind dat we ook moeten durven nadenken over principiële procedures wanneer de overheid tekortschiet in de jeugdzorg. Het mag niet altijd aan individuele ouders of pleegouders worden overgelaten om zulke procedures op te starten. Soms moet de advocatuur zelf haar verantwoordelijkheid opnemen en structurele problemen aan de kaak stellen.”
Hoe kan de advocatuur mee het verschil maken voor minderjarigen die in het jeugdhulpsysteem terechtkomen? Die vraag stond centraal in het overleg tussen Joke Bleys en Nadia Van Baelen, bestuurder rechtstaat bij de OVB. Het gesprek vormde een gelegenheid om stil te staan bij de knelpunten die jeugdadvocaten op het terrein ervaren en bij de rol die de OVB daarin kan opnemen. De thema’s die in dit interview aan bod komen, zijn dan ook slechts een greep uit een ruimer gesprek. Eerder die dag had mr. Bleys ook haar inzichten gedeeld tijdens een debat van de commissie Jeugdrecht, waar ze als gastspreker was uitgenodigd. De OVB wil signalen en ervaringen uit de advocatuur uitwisselen en meenemen in haar verdere werking.
Beleidsplan 2026 - 2029 Een sterke rechtstaat, in het belang van de rechtzoekende
In haar beleidsplan 2026-2029 besteedt de OVB ook bijzondere aandacht aan de positie van kwetsbare rechtzoekenden, zoals minderjarigen. De OVB wil drempels tot effectieve rechtsbescherming beter in beeld brengen, knelpunten signaleren en waar nodig structurele problemen aankaarten. Daarbij zijn de ervaringen van advocaten die deze jongeren bijstaan een belangrijke bron. Want toegang tot het recht mag geen louter formele garantie zijn: ze moet ook in de praktijk tijdig en kwaliteitsvol worden verzekerd.