Rechtszaak OVB v. Belgische Staat Historisch vonnis over overbevolking gevangenis Gent: “Nu moet er echt iets veranderen”
De rechtbank van eerste aanleg in Gent heeft vandaag uitspraak gedaan in de procedure die de Orde van Vlaamse Balies (OVB) aanspande tegen de Belgische Staat over de structurele overbevolking en de detentieomstandigheden in de Gentse gevangenis. De rechtbank volgt de OVB en verplicht de Staat om binnen zes maanden de bezetting terug te brengen tot maximaal 110 procent van de capaciteit. Voor de OVB is dit een belangrijke uitspraak voor de bescherming van de fundamentele rechten van gedetineerden en voor de rechtsstaat.
Historisch
Het vonnis is bijzonder: voor het eerst in Vlaanderen spreekt een rechter zich in een procedure uit over de detentieomstandigheden in een volledige gevangenis, en niet enkel over de situatie van één individuele gedetineerde.
De OVB trok naar de rechter nadat de problematiek van de Belgische gevangenissen jarenlang via overleg, gesprekken, vergaderingen en rapporten was aangekaart, zonder dat dit tot voldoende concrete verandering leidde.
Op 30 april 2026 stelde de OVB de Belgische Staat formeel in gebreke. Omdat een afdoende antwoord uitbleef, volgde de gerechtelijke procedure.
De rechter in Gent stuurde vandaag een duidelijk signaal van de rechterlijke macht aan de uitvoerende macht, hopelijk komt deze even duidelijk aan in Brussel.
Geen procedure om dwangsommen te innen
De rechtbank stelt vast dat de overbevolking in de Gentse gevangenis geen tijdelijk probleem is, maar een “terugkerend en duurzaam probleem”. Voor heel wat gedetineerden vormen de omstandigheden volgens de rechtbank een “vernederende behandeling”.
De Staat krijgt zes maanden om de bezetting terug te brengen tot maximaal 110 procent van de capaciteit: 288 gedetineerden. Indien de bezetting na zes maanden niet onder de maximumcapaciteit van 110 procent gebracht wordt, betaalt de Staat 500 euro per dag per gedetineerde boven de toegelaten bezetting. Vanaf het tweede jaar stijgt de dwangsom tot 750 euro per dag en vanaf het derde jaar tot 1.000 euro. De dwangsommen kunnen samen maximaal 45 miljoen euro bedragen.
Volgens de rechter is zo’n dwangsom nodig omdat “niet langer kan worden getalmd” met maatregelen die op korte termijn daadwerkelijk effect hebben. Omdat het probleem al jaren aansleept, verwacht de rechter “bijzondere daadkracht” van de overheid.
“Wie een rechtszaak wint, is meestal erg tevreden. Wij zullen dat pas zijn wanneer er op het terrein echt iets verandert.”
De dwangsom is voor de OVB een middel om uitvoering af te dwingen, geen doel op zich. Het doel is duidelijk: detentieomstandigheden die de menselijke waardigheid en fundamentele rechten respecteren, en een gevangenisbeleid dat ook op het terrein aan de vereisten van de rechtsstaat voldoet.
We hopen eindelijk effectieve verandering op het terrein te zien en nooit een cent moeten te innen, maar dat zal afhangen van de inspanningen van de regering.
Sterk signaal voor gevangenisbeleid, maar ook rechtstaat in bredere zin
De procedure kaderde in de wettelijke opdracht van de OVB om de rechtstaat, de toegang tot justitie en de fundamentele rechten te bewaken. Ook het behartigen van de collectieve belangen van de rechtzoekenden behoort tot onze wettelijke opdracht, in het bijzonder met betrekking tot de fundamentele vrijheden, zoals erkend door de Grondwet en bindende internationale verdragen.
We beschouwen vonnis als een belangrijk signaal voor het gevangenisbeleid, maar ook voor de rechtstaat in bredere zin. “Wie denkt dat we beter en veiliger worden van slechte detentieomstandigheden, vergist zich deerlijk. Zelfs wie niet ‘gelooft’ in mensenrechten mag tevreden zijn met deze uitspraak”, aldus Vinckier.
“In onze strijd voor de rechtstaat is humane detentie een prioriteit die onmiddellijke actie vereist, niet morgen, maar vandaag.”
De OVB verwacht nu van de federale overheid dat zij de uitspraak ernstig neemt en binnen de opgelegde termijn werk maakt van structurele oplossingen. De boodschap van de rechtbank is in ieder geval glashelder: structurele problemen kunnen niet blijven voortduren wanneer daardoor fundamentele rechten worden geschonden. De OVB zal de verdere uitvoering van het vonnis nauwgezet opvolgen.
Eerder verschenen
Comité van Ministers streng over toestand Belgische gevangenissen
Het Comité van Ministers van de Raad van Europa heeft een nieuwe beslissing met aanbevelingen gepubliceerd over de gebrekkige implementatie van het Vasilescu-arrest over de overbevolking en de erbarmelijke leefomstandigheden in de Belgische gevangenissen.
Het Comité heeft duidelijk rekening gehouden met de input die we voorafgaand via een Rule 9 bijdrage hebben overgemaakt.
Ingebrekestelling voor structurele problemen in Gentse gevangenis
We hebben de Belgische Staat formeel in gebreke gesteld om alle noodzakelijke en passende maatregelen te nemen om de aanhoudende, ernstige en structurele problemen in de gevangenis van Gent aan te pakken.