Voorzitter op vrijdag: "Investeren in een goed werkende justitie is een investering in welvaart"

Bon, dit mag dan de allerlaatste voorzitter op vrijdag zijn die vanuit mijn pen naar u toegevloeid komt, het blijft toch nog even business as usual. De ware actualiteit gaat voor. Mijn aandacht werd getrokken door de jongste editie van de Europese Justice Scoreboard. Altijd iets om reikhalzend naar uit te kijken. Niet in het minst omdat dat werkstuk, het 14^de in zijn soort, de toestand in eigen land in Europees perspectief plaatst en onze mogelijke vooroordelen een realiteitscheck geeft.

Een effectieve, efficiënte justitie is niet alleen belangrijk omdat je in een moderne democratische samenleving gewoon geen andersoortige justitie wilt nastreven. Zij is ook essentieel om een stabiele en geloofwaardige sociaal-economische omgeving te creëren, zodat er een gunstig investeringsklimaat ontstaat.

Het scorebord verwijst naar een studie die een sterke correlatie legt – de auteurs spreken voorzichtigheidshalve niet van een causaal verband – tussen de doorlooptijd van rechtszaken en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht enerzijds en de groei van productiviteit en omzet in de ondernemingswereld. Een andere studie die het scorebord aanhaalt, stelt dat toegang tot de rechter een noemenswaardig positief effect heeft op de economische groei.

Ter attentie van de federale regering, voor het wenselijke maar weinig waarschijnlijke geval dat zij de voorzitter op vrijdag meeleest: investeren in een goed werkende justitie is dus een investering in welvaart. Denk niet dat geld spenderen aan justitie luxe is. Het tegendeel is waar: de hele economie vaart er wel bij.

Maar hoe hangt de vlag erbij in eigen land? Het beeld is verdeeld. Om te beginnen, ik vertel u niets nieuws, qua financiering is justitie smal behuisd. Wij geven per inwoner 123€ uit aan justitie, tegenover 314€ in Luxemburg, 194€ in Duitsland, 180€ in Nederland en 121€ in Frankrijk). Dat is 0,24% van het BBP, tegenover Nederland 0,29% of Duitsland 0,37%, maar dat zegt niet alles want een over het algemeen uitstekend scorend land als Denemarken geeft slechts 0,17% uit aan justitie.

Het is ook waar dat, voor het aantal rechters ten opzichte van de bevolking, wij niet ver afwijken van Nederland en wij hoger uitkomen dan Frankrijk. Dan zou je denken dat wij tamelijk comfortabel zitten, ware het niet dat, na Roemenië, België nog steeds met stip het hoogste aantal nieuw binnenkomende civiele en commerciële rechtszaken heeft (5,8 zaken per 100 inwoners, tegenover 2,2 in Frankrijk, 1,3 in Duitsland, 1 in Luxemburg en 0,7 in Nederland). Dat vertaalt zich meteen in een verhoudingsgewijs enorm aantal hangende zaken. De Belg procedeert buitenmatig veel. De verklaring voor dat verschijnsel ligt niet voor het grijpen en vraagt om nader onderzoek.

Het is opmerkelijk dat, met die realiteit voor ogen, de clearance rate (d.i. de kwantitatieve verhouding tussen binnenkomende en afgehandelde zaken) er prima uitziet. Ondanks massaal procedeergedrag is de output hoog. Er worden méér zaken afgehandeld dan er binnenkomen, waardoor de achterstand terugloopt. Een pluim voor de Belgische magistratuur.

Voor alternatieve geschillenoplossing mag ons land een tandje bijsteken. Als de langverwachte homologatie van collaboratief onderhandelde akkoorden er eindelijk doorkomt, zullen wij een stap vooruitzetten. Maar in een land dat zoveel procedeert, moet er meer ruimte komen voor alternatieve geschillenregelingen. Dit is bij uitstek een domein waarop de advocatuur moet inzetten, want daar zit klaarblijkelijk een groot groeipotentieel.

Dan komt er een boeiende vaststelling voor wie ondergedompeld is in het geloof in de traaglopende molen van justitie. In eerste aanleg zit België qua doorlooptijd in de vaart der volkeren. Ons land doet het aanzienlijk beter dan pakweg Frankrijk, Italië of Spanje. Als je echter de drie aanleggen, cassatie inclusief, bekijkt, dan zit ons land bij de traagsten van het peloton: slechts vier lidstaten doen het minder goed. De situatie in het hof van beroep van Brussel kan hieraan niet vreemd zijn. Ook dat moet een prioriteit zijn.

Voor wat de digitalisering betreft, zullen weinig verbaasd zijn te vernemen dat wij nog heel wat stappen kunnen zetten, in vergelijking met veel andere Europese landen. De beschikbaarheid en doorzoekbaarheid van de rechterlijke uitspraken is een bekend pijnpunt. De mogelijkheden om artificiële intelligentie in te zetten, staan bij justitie nog in de kinderschoenen.

Dat alles wordt enigszins gecompenseerd door de relatief goede score die de perceptie van onafhankelijkheid van de rechterlijke macht krijgt bij het grote publiek (63% goed tot zeer goed). Maar het is niet omdat er dingen goed zijn dat wij een excuus hebben om voor andere zaken aan de staart van het peloton te bengelen. En is 63% echt zo goed? Denemarken komt uit op 88%, Duitsland op 82% en Nederland op 77%. En bij de ondernemingen strandt de goede onafhankelijkheidsperceptie in België op een schamele 54%. Nederland krijgt 85% en Zweden 89%. Ook daar is er marge voor verbetering…

Er valt dus nog veel te doen.

Maar zoals ik al zei, dit is mijn laatste voorzitter op vrijdag, mijn zwanenzang op vrijdag. Tijd voor een andere voorzitter met een eigen aanpak. Voor mij wordt het, na zes jaar, tijd om de plaat te poetsen. Ook dat is business as usual voor een instelling als de onze. Het is maar goed ook dat het zo gebeurt, al pink ik er stilletjes een traan bij weg. Het was mij een genoegen u periodiek te mogen onderhouden over wat mij bezighield. Veel dank, waarde lezer, voor de tijd die u gestoken hebt in de lectuur van deze neergepende niemendalletjes. Het ga u en uw dierbaren goed.

Met genegen groeten,

Peter Callens
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies 2020 - 2026