Voorzitter op vrijdag: "Let’s (re)build Justice"

1.

U las het misschien ook. Onze minister van Justitie gaf intussen de aftrap van het “Let’s Build”-project. Hiermee verenigt ze alle betrokkenen voor een traject om een “veiliger, performant en toekomstgericht” gebouwenpark voor Justitie te realiseren. Heel terecht benadrukt de minister dat de gerechtsgebouwen de plaatsen zijn “waar burgers Justitie ontmoeten, waar slachtoffers worden gehoord en waar elke dag recht wordt gesproken. Zij verdienen een omgeving die de kracht, de toegankelijkheid en het belang van onze rechtstaat weerspiegelt.”

Naast de FOD Justitie en de Regie der Gebouwen wordt intussen ook de rechterlijke orde uitgenodigd aan de tafel. De advocatuur is blijkbaar tot op heden geen “betrokkene”. Nochtans zijn wij, als vertegenwoordigers van die burgers en slachtoffers, dagelijks op de plekken waar onze cliënten “Justitie ontmoeten”. Maar mogelijk kwam de uitnodiging terecht in onze spamfilter, waarvoor ik mij dan reeds bij voorbaat verontschuldig.

Het initiatief komt geen seconde te vroeg. De abominabele toestand waarin de gebouwen van Justitie zich bevinden, maakt dat het voor vele gebouwen zelfs rijkelijk te laat zal zijn. Dat is jammer, maar helaas. Het project heeft alvast de verdienste er te zijn. En ja, de minister van Justitie kan dit niet op eigen houtje aanpakken. De Regie der Gebouwen, de federale vastgoedbeheerder, heeft hier een centrale rol. “Renovatie en restauratie” is hun kerntaak, en “efficiënt, effectief en transparant” beheer een kernobjectief. We kijken dus met grote belangstelling uit naar het plan en de aanpak. En als het even kan, ontvangen we toch heel graag die uitnodiging om mee na te denken, want we voelen ons alvast “betrokkene”.

2.

Maar hoe staat het met de bouwwerf van Justitie zelf? In de eerste twee weken van dit nieuwe gerechtelijke jaar werd alvast duidelijk dat ook hier nog veel renovatie nodig is.

Een raadkamer in de gevangenis: praktisch of toch niet zo onschuldig?

In Antwerpen dook vorige week het plan op om raadkamerzittingen voortaan te laten plaatsvinden in het nieuwe arresthuis De Kade. Efficiënt, zou u denken: geen vervoer van gedetineerden meer, minder gedoe, minder risico. De Antwerpse balie uitte haar bezorgdheid, en de OVB sloot zich daarbij aan. Het debat gaat uiteraard over meer dan logistiek alleen. Hoe kan men de waarborgen van een eerlijk proces hardmaken wanneer de zitting plaatsvindt binnen een instelling waar de verdachte al vastzit? De rechtbank moet een neutrale plaats zijn waar sereen en zonder vooringenomenheid recht kan worden gesproken. Het kan geen verlengstuk zijn van de gevangenis. En een gevangenis kan niet dienst doen als rechtbank. De muur van de rechtstaat loopt onvermijdelijk tussen die beide functies.

Wie luistert er mee?

Van de architectuur van de raadkamer naar een ander fundament: de vertrouwelijkheid van de gesprekken tussen de cliënt en zijn advocaat. Ons bereikte een dossier waarin een politieman een gesprek tussen de verdachten en hun advocaat had afgeluisterd en op basis daarvan een bijkomend PV aan het dossier toevoegde. Zoiets kan uiteraard niet in een rechtstaat: elke rechtzoekende moet er immers op kunnen rekenen dat hij in alle vertrouwen en vertrouwelijkheid met zijn of haar advocaat kan spreken. Politiekorpsen en andere bedienaars van het gerecht moeten hierover grondig gesensibiliseerd worden.

Maximum tien minuten om een vrijheidsberoving te bepleiten

Via de pers ontvingen we een foto van de deur van de zittingszaal van de Franstalige kamer van inbeschuldigingstelling te Brussel. Deze instantie behandelt in graad van beroep onder meer dossiers inzake voorlopige hechtenis. De foto gaf een kaartje weer dat op de deur van de zittingszaal was opgehangen. Het maant de advocaten aan om hun pleitduur te beperken tot maximaal tien minuten, en stelt dat die pleitduur nog korter zal zijn indien er conclusies werden ingediend. De regeling wordt verantwoord door de overbelasting van de rol en verwijst naar een arrest van het Hof van Cassatie van 14 maart 2023 dat onder bepaalde voorwaarden een beperking van de pleitduur toelaat. Zowel de communicatie, het gebrek aan overleg als de manier waarop men zich op het arrest van het Hof van Cassatie (dat juist ruimte laat voor maatwerk in het bepalen van de pleitduur) beroept, roepen vragen op. Rechtzoekenden moeten erop kunnen rekenen dat advocaten hun zaak ten volle kunnen verdedigen, ook via het pleidooi. En voor de overbelasting van de rol zijn er andere beleidsopties.

Een gevangenisdossier met tanden

De meest ophefmakende ontwikkeling was wel het vonnis van de rechtbank van eerste aanleg te Gent van vrijdag 11 september 2026. Na een eerdere ingebrekestelling zagen we ons verplicht de Belgische Staat te dagvaarden. Dit vonnis verplichtte de Belgische Staat om de structurele overbevolking in de Gentse gevangenis aan te pakken en binnen zes maanden terug te dringen tot maximaal 110 procent van de reële capaciteit, op straffe van een dwangsom. De rechtbank oordeelde met scherpe bewoordingen dat de omvang en de bestendigheid van de overbevolking, samen met de nadelige gevolgen ervan, “een vernederende behandeling” uitmaken voor talrijke gedetineerden in de gevangenis van Gent.

Met onze standpunten en acties beogen ook wij een verbeteringstraject, namelijk voor de werf van Justitie zelf. Ook hier is het niet enkel de minister van Justitie die de sleutel tot de oplossing heeft, maar we willen haar en alle andere actoren van Justitie wel mee aan de tekentafel. Vandaar onze oproep tot een breder project: “Let’s rebuild justice” om te zoeken naar structurele verbeteringen en aanpassingen voor het Huis van Justitie. Thema’s zoals de toegang tot het gerecht, de gerechtelijke achterstand, de digitalisering van Justitie, de centrale databank van vonnissen en arresten en het gebruik van AI staan alvast op de agenda.

Zoals James Madison, een van de founding fathers van de Amerikaanse grondwet, het verwoordde: “Justice is the end [vertaald als “doel”] of government. It is the end of civil society. It ever has been and ever will be pursued until it be obtained, or until liberty be lost in the pursuit.”

En we zien er zeker op toe dat onze oproep niet in de spamfilters terechtkomt!

Met warme groeten,

Erik Valgaeren
Voorzitter Orde van Vlaamse Balies